Amasya protokolünün 85 inci yıldönümü münasebetiyle

HAMZA ALBAYRAK (Amasya)Sayın Başkan, değerli milletvekilleri, televizyonları başında bizleri izleyen aziz milletimiz; millî iradenin, 22 Ekim 1919'da Amasya Protokolüyle, bir kez daha tescil edilmesinin 85 inci yıldönümü dolayısıyla gündemdışı söz almış bulunuyorum; hepinizi, şahsım ve tüm Amasyalılar adına, en kalbî duygularla selamlıyorum.

Türkiye Cumhuriyeti Devletinin kuruluşunun ilk adımının 22 Haziran 1919'da Amasya Tamimiyle atıldığı Amasya'da, yine, millî iradenin kayıtsız şartsız üstünlüğü 22 Ekim 1919'da bir protokolle kabul edilmiştir. Atatürk, Nutuk'ta, Amasya Protokolü ile yapılan görüşmelerden genişçe bahsetmiş ve üçü imzalanan, ikisi gizli olduğu için imzalanmayan beş protokol hakkında bilgi verdikten sonra, birinci ve üçüncü protokolleri Vesikalar Cildinde yayımlamıştır. Amasya protokolleriyle ilgili ilk bilimsel incelemeyi yapan Faik Reşit Unat, tespitlerini, 1961 yılında neşredilen Tarih Vesikaları Dergisinde yayımlamıştır. Amasya Tamimiyle eyleme dönüşen millî mücadele fikrinden yaklaşık dört ay sonra bu protokol gerçekleşmiştir. Bir nevi Amasya Tamiminin ilk meyveleri alınmaya başlanmış, eylem, diplomasiyi beraberinde getirmiştir. İstanbul Hükümeti, bu protokolle Temsil Heyetini resmen tanımıştır. Bir diğer ifadeyle, millî irade ile uzlaşma zorunluluğu ve çabası olarak ortaya çıkmıştır bu protokol. İstanbul Hükümeti, Anadolu'da başlayan millî mücadelenin, hedefi, stratejisi ve yöntemiyle, artık, bağdaşması, uzlaşması ve kabullenmesi gerektiğini fark etmiştir. Mustafa Kemal, 22 Haziran 1919'da "milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ilkesini ilan ettiği Amasya'da, bütün ülke ve dünyaya bir kez daha mesaj vermiştir. Bu mesaj "hâkimiyet bilakaydüşart milletindir" olmuştur.

Sayın milletvekilleri, şahsî egemenliğin, kula kul olmanın reddedildiği, millet iradesinin temel alındığı yerdir Amasya. Kurtuluşun, yeniden dirilmenin, bağımsızlığın girizgâhıdır Amasya.

Mustafa Kemal Paşa, yanında Rauf ve Bekir Sami Beylerle birlikte 18 Ekimde Amasya'ya gelir. Salih Paşanın gelmesinden sonra 20 Ekimde görüşmeler Amasya'da başlar ve Sivas Kongresinde kabul edilmiş bulunan esaslar üzerinde görüşmeler 22 Ekime kadar sürer. Taraflar şu esaslar üzerinde anlaşırlar:

Türk illerinin düşmana şu veya bu suretle terk olunmaması,

Hiçbir himaye ve manda kabul edilmemesi,

Türk vatanının bütünlüğünün ve bağımsızlığının korunması,

Türk memleketlerinin siyasî egemenlik ve sosyal dengesini bozacak biçimde ayrıcalıklara yer verilmemesi,

Anadolu ve Rumeli Müdafaai Hukuk Derneğinin hukukî bir kurul olmak üzere İstanbul Hükümeti tarafından tanınması,

İtilaf devletleri ile Osmanlı Devleti arasında barışın korunması noktasında toplanacak konferanslara Heyeti Temsiliyeden de bir ekibin katılması, müşterek karar olarak alınmıştır.

Sayın Başkan, değerli milletvekilleri; Mustafa Kemal, 1905'lerde önceden planlayıp tasarladığı devrimlerini 9 uncu Ordu Müfettişi olarak Samsun'a hareketiyle icraya koymuş ve 1919, 1920 yıllarında Amasya Protokolü ve Tamimiyle güncelleştirmiştir. Burada calibi dikkat bir husus vardır; Amasya Protokolünün birincisi 9 maddedir. Biliyorsunuz, 21.10.1919 tarihinde imzalanmıştır. Bu Protokolün 9 maddesi içerisinde yer almamasına rağmen giriş cümlesini sizlerle paylaşmak istiyorum: "Askerin siyasa ile uğraştığı düşüncesi verilmemeli, dahası, asker, siyasa ile uğraşmamalı." İkinci protokol 5 madde olup, bunun 1 inci maddesinde yer alan cümle de şu: "Yabancılar tarafından Kürtlerin bağımsızlığı adı altında yapılmakta olan yalanların önüne geçilmesi..."

(Mikrofon otomatik cihaz tarafından kapatıldı)