Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu toplantısındaki konuşma

MEHMET AKALIN (Edirne)Teşekkür ederim Sayın Başkan.

Değerli milletvekilleri, İller Bankasının kıymetli yöneticileri, kurumlarımızın değerli yöneticileri; ilk olarak, Sayın Genel Müdürümüze sunumları için teşekkür etmek istiyorum.

Yine, konuşmama başlarken, başta deprem bölgesi olmak üzere, ülkemizin dört bir yanında yürütülen altyapı çalışmalarında emeği geçen herkese teşekkür etmek istiyorum.

İller Bankası belediyelerimizin finansman ihtiyacının karşılanması ve vatandaşlarımızın temel hizmetlere erişimi açısından son derece önemli bir kurumdur. Bugün İller Bankasının 2023-2024 yılı faaliyetlerine ilişkin denetimleri gerçekleştiriyoruz. Dolayısıyla, bankanın mali büyüklüğü kadar bu kaynakların belediyelerimize ve vatandaşlarımıza ne ölçüde hizmet olarak döndüğünü de değerlendirmek durumundayız.

Sayın Başkan, İller Bankasının mali tablolarını incelediğimizde üzerinde durulması gereken önemli bir konuyla karşı karşıyayız. Şimdi, 2023 yılında 4 milyar 127 milyon lira olan net dönem kârı 2024 yılında 17 milyar 207 milyon liraya yükselmiştir yani bankanın net kârı bir yılda yaklaşık yüzde 317 artmıştır. Aynı dönemde mali plasmanlar yüzde 59, faiz gelirleri ise yaklaşık yüzde 179 artmıştır ancak belediyelere kullandırılan nakdi kredi stoku yalnızca yüzde 16,4 oranında artmıştır. Üstelik, TÜİK verilerine göre 2024 yılı sonunda yıllık enflasyon yüzde 44,38'dir. Yıl sonu kredi stoklarını tüketici enflasyonundan arındırarak karşılaştırdığımızda da yaklaşık yüzde 19,4 oranında reel bir gerileme görüyoruz. Burada açıklanması gereken önemli konu şudur: Bankanın kârı 4 katına çıkarken belediyelere sağlanan nakdi kredi stokunun reel olarak gerilemesini nasıl açıklıyorsunuz?

Bakın, dahası da var: Hazine ve Maliye Bakanlığının 2024 Kamu İşletmeleri Raporu'na göre İller Bankasının toplam faiz gelirleri içerisindeki kredilerden elde edilen faiz gelirlerinin payı 2023 yılında yüzde 35,5 iken 2024 yılında yüzde 16,7'ye gerilemiştir yani bankanın faiz gelirleri içerisinde kredi faaliyetlerinin payında ciddi bir azalma söz konusudur. Şimdi, buradan soruyorum: Bu değişimin nedeni nedir? Bankanın artan kârlılığı hangi finansal faaliyetlerden kaynaklanmaktadır? Elbette bankanın mali yapısının güçlenmesi kıymetlidir, İller Bankasının kuruluş amacı düşünüldüğünde -konuşmamın başında da ifade ettiğim gibi- bu büyümenin yerel yönetimlerin yatırım kapasitesine nasıl yansıdığını da bilmemiz gerekmektedir. Özellikle, mali plasmanların hangi araçlarda değerlendirildiğini ve belediyelerin kredi taleplerinin ne ölçüde karşılandığını öğrenmek istiyoruz.

Bir diğer dikkat çekici veri ise kredi dağılımıyla ilgilidir. İller Bankasının 2024 faaliyet raporuna göre nakdi kredilerin yüzde 80,26'sı kredi kullanan ilk 100 müşteride yoğunlaşmaktadır, bu oran 2023 yılında yüzde 78,71 seviyesindedir. Şimdi, buradan sormak istiyorum: Kredi tahsislerinde hangi objektif kriterler uygulanmaktadır? Finansmana erişimde küçük ve mali imkânları sınırlı belediyelerin durumu nasıl gözetilmektedir? Bu konuları detaylı olarak sözlü ya da isterseniz yazılı şekilde cevaplarsanız çok memnun olurum.

Sayın Başkan, Genel Müdürümüz sunuşunda veya bize bildirdiği sunuşta 2025 yılında belediyelere ve il özel idarelerine 653 milyar lira, 2026 yılının ilk sekiz ayında ise 648 milyar lira kaynak aktarıldığını ifade etmiştir ancak burada önemli bir ayrımı yapmamız gerekiyor. 5779 sayılı Kanun kapsamında genel bütçe vergi gelirlerinden yerel yönetimlere aktarılan yasal paylarla İller Bankasının sağladığı yatırım finansmanı farklı kalemlerdedir. Yine, Sayın Genel Müdürümüzün bugün Komisyonumuza sunduğu konuşma metninde, yerel yönetimlerden alınan verilere göre ülkemizde içme suyu kayıp kaçak oranının yüzde 32,4 seviyesinde olduğu ifade edilmektedir ancak bu verinin hangi yıla ait olduğu, hangi belediyeleri kapsadığı ve hangi hesaplama yöntemiyle elde edildiği edildiği sunuşta açıklanmamaktadır. Öncelikle bu hususların açıklığa kavuşturulmasını talep ediyoruz. Türkiye gibi kuraklık ve iklim değişikliği riskiyle karşı karşıya olan bir ülke için bu oran son derece düşündürücüdür. Bir taraftan yeni su kaynakları bulmaya çalışıyoruz, diğer taraftan mevcut şebekelerimizde ciddi miktarda su kaybediyoruz.

Şimdi buradan yine soruyorum: 2023 ve 2024 yıllarında su kayıp kaçaklarını azaltmak için kaç belediyeye ne kadar finansman sağlanmıştır? Bu yatırımlar sonucunda kayıp kaçak oranında ne kadar iyileştirme gerçekleşmiştir? Bu sorumun cevaplarını da özellikle öğrenmek istediğimi belirtmek isterim.

Sayın Başkan, SUKAP kapsamında bugüne kadar 28 milyar 400 milyon lira finansman sağlandığı, bunun güncel değerinin ise 400 milyar civarında olduğu ifade ediliyor. Yine bu büyüklüğün hangi yöntemle hesaplandığını da öğrenmek isterim. Daha önemlisi, tamamlandığı açıklanan 1.484 proje sonucunda kaç vatandaşımızın içme suyu ve kanalizasyon hizmetlerine erişimi iyileştirilmiştir?

Bir başka önemli konu deprem bölgesindeki altyapı yatırımlarıdır. Kurumun açıklamasına göre 11 ilimizde toplam 153 milyar 780 milyon liralık yatırım finansmanı öngörülüyor ancak bu tutarın 35 milyar 750 milyon liralık bölümü tamamlanan işlerle, geri kalanı ise devam eden ve planlanan projelerle ilişkilendiriliyor. Bu projeler için bugüne kadar fiilen ne kadar harcama yapılmıştır? Devam eden işlerin tamamlanma takvimi nedir? Bunların da yine açıklanmasını talep ediyoruz.

Sayın Başkan, İller Bankasının büyümesini ve mali yapısının güçlenmesini elbette önemsiyoruz ancak Bankanın başarısında yalnızca bilanço büyüklüğü, sermaye artışı veya açıklanan kâr rakamları buz dağının sadece görünen taraflarıdır. Bunun yanında, Bankanın büyüyen bilançosuyla belediyelerin yatırım kapasitesinin, sağlanan finansmanla tamamlanan projelerin, harcanan kaynaklarla vatandaşın aldığı hizmetin birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.

Sonuç olarak, mali kaynakların kullanımının şeffaf biçimde ortaya konulması, Sayıştay bulgularının giderilmesi ve altyapı yatırımlarının somut sonuçlarının kamuoyuyla paylaşılması gerekmektedir.

Bu duygu ve düşüncelerle, konuşmam sırasında yönelttiğim sorularımın cevaplanmasını bekliyor, çalışmalarınızda başarılar diliyorum.

Teşekkür ederim.