Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu toplantısındaki konuşma

MEHMET AKALIN (Edirne)Teşekkür ederim Sayın Başkan.

Sayın Başkan, değerli milletvekilleri, kıymetli Kurum yöneticilerimiz; Eti Madenin 2023 ve 2024 yılı faaliyetlerini değerlendirirken öncelikle elde edilen başarıyı teslim etmek istiyorum. Türkiye, dünya bor rezervlerinin yaklaşık yüzde 73'üne sahip, Eti Madenin dünya bor pazarındaki payı ise 2024 yılında yüzde 61'e ulaşmış. 2023 yılında 1 milyon 800 bin ton olan bor ürünleri satışı 2024 yılında 2 milyon 500 bin tona yükselmiş, 2025'lerde bir düşüş görülüyor, bunun sebebini de öğrenmek isterim. Aynı yıllar arasında satış gelirleri de 1 milyar 14 milyon dolardan 1 milyar 322 milyon dolara çıkmış. Yine, Kurum 2024 yılı net kârı yaklaşık 23 milyar 200 milyon lira olmuş. Üretimde de bir artış söz konusu. Rafine bor üretimi 2023 yılında 1 milyon 920 bin tonken 2024 yılında 2 milyon 345 bin tona ulaşmış. Bu rakamlar Kurumun üretim ve pazarlama açısından önemli bir kapasiteye sahip olduğunu göstermektedir ancak bizim burada yalnızca başarıları konuşmak gibi bir görevimiz yok. Bu başarıların ne kadar sürdürülebilir olduğunu, kamu kaynaklarının nasıl kullanıldığını ve sahip olduğumuz potansiyelden ne ölçüde yararlandığımızı da sorgulamak zorundayız. Bakın, 2023 yılında ton başına ortalama satış gelirimiz 563 dolarken 2024 yılında 529 dolara gerilemiş. 2025 verilerine de baktım, bu 500 dolar civarında olmuş 2025'te. Satış miktarımız yüzde 39 artmış, dolar bazındaki gelirimiz ise yüzde 30'da kalmıştır. Şimdi, bu gerilemenin sebeplerini sormak zorundayız, sorgulamak zorundayız. Elbette ürün çeşitlerinin ve dünya fiyatlarının etkisi olabilir ancak Kurum yönetiminin bu farkın gerçeklerini açıklaması gerekmektedir. Bir taraftan da satışların maliyeti 2023 yılında 6,7 milyar lira iken 2024 yılında 14,8 milyar liraya yükselmiştir. Nominal olarak yüzde yüzde 22'lik bir artış söz konusudur. Enflasyonu ve üretim artışını hesaba katıyoruz ancak enerji, işçilik, lojistik ve diğer giderlerdeki değişimin ayrıntılarını da bilmek isteriz.

Sayın Başkan, kıymetli hazırun; benim asıl dikkat çekmek istediğim mesele, borun ülkemizde daha ileri aşamalarda işlenmesi ve işlenebilmesidir. Bugün boraks, borik asit, bor karbür ve diğer bor ürünlerini üretiyoruz. Bu ürünlerin cam, seramik, kimya, metalürji ve savunma sanayisinde önemli kullanım alanları var ancak Eti Madenin kendi 2024-28 stratejik planında dahi yurt içi bor satışlarının istenilen düzeyde olmadığı belirtiliyor. 2024 yılında yaklaşık 2 milyon 400 bin ton bor ürünü ihraç ederken yurt içi satışlarımız 104 bin ton seviyesindedir. Bu tablo üzerinde durmamız gerekiyor. Dünya bor pazarında bu kadar güçlü bir konumumuz varken neden bor ürünlerini kullanan yerli sanayimizi daha fazla geliştirmiyoruz? Bunu yine merak ediyorum. Elbette bütün boru içeride işlemek ekonomik açıdan doğru tercih olmayabilir ancak hangi ürünü, hangi aşamaya kadar işlediğimiz de daha fazla katma değer elde edeceğimizi hesaplamamız gerekiyor. Bunun için AR-GE gereklidir, siz de sunumunuzda bahsettiniz. Bu AR-GE çalışmalarını ne ölçüde yaptığımızı yine merak ediyorum. Ayrıca, AR-GE çalışmaları konusunda varsa üniversiteler ve Bor Enstitüsüyle olan çalışmalarınızı da merak ediyorum ancak bu şekilde kamu, üniversite, sanayi iş birliğini geliştirmiş olabiliriz.

Yine, uzun yıllar bor kompozitleri üzerine çalışmış biri olarak ve bu konuda Bor Enstitüsünden ve sizlerden destek almamış bir hoca olarak burada özellikle bor lifinden bahsetmek istiyorum. Bor lifi üzerine, bor kompozitleri üzerine uzun yıllar çalıştık ve maalesef, sizlerden o yıllarda destek alamadık. Bor lifini niye üretmediğimizi sormak istiyorum. Boru biz aşağı yukarı 50 sent civarında satıyoruz. Ben bor lifiyle çalışırken Kanada'dan aldık bor lifini ve fiyatını şimdi size söyleyeyim: 1 kilo bile yoktu, 1.200 dolar ödedik bor lifine. Dolayısıyla, bunun çok önemli olduğunu düşünüyorum. Bor lifini çekmek de öyle zor bir iş değil, üniversitelerde, bir iki üniversitemizde bor lifini çekebilecek kapasite de mevcuttur, daha önce de çekilmiştir. Evet, şimdi, bunun için ürün bazında kapsamlı bir ekonomik çalışma yapılmasını öneriyorum. Hangi ürünün üretim maliyeti ne kadar, hangi üründen ne kadar kazanıyoruz? Bir sonraki işleme aşamasına geçmek için ne kadar yatırım gerekiyor ve bu yatırımın geri dönüşü ne olacak? Bunları bilmek zorundayız. Şimdi, Türkiye'deki sanayi işleme kapasitesini nasıl yükseltebiliriz? Yine, bu bir diğer önemli soru. Bunların cevabını bilmeden, yalnızca yeni tesisler kurarak, kapasiteyi artırarak maalesef ilerleyemeyiz.

Değerli hazırun, Eti Madenin dünya pazarındaki başarısını koruması kadar bu gücü Türkiye'de yeni sanayi alanları oluşturmak için kullanması da çok önemlidir. Ben kurumun önümüzdeki dönem performansında 3 göstergeyi özellikle takip etmemiz gerektiğini düşünüyorum: Yüksek katma değerli ürünlerin toplam satışlar içerisindeki payı, bir; bor ürünlerinin yerli sanayideki kullanım miktarı ve yeni yatırımların gerçek ekonomik getirisi. Bu 3'ünün çok önemli olduğunu düşünüyorum. Bunlar her yıl ölçülüp kamuoyuyla da paylaşılmalıdır çünkü elimizde güçlü bir kurum ve önemli bir kaynak var. Kurumun kendi stratejik planlamasında görüldüğü üzere bu kaynakların kullanımını geliştirebileceğimiz alanlar mevcuttur ve vardır. Bizim beklentimiz, Eti Madenin dünya pazarındaki konumunu korurken borun ülkemizde daha fazla işlenmesini, sanayimizin gelişmesini ve elde edilen katma değerin artırılmasını sağlayacak somut sonuçlar ortaya koymasıdır diyor, hepinizi saygıyla selamlıyorum.