Geleneksel türk el sanatları üretici ve sanatkarlarının sorunlarının araştırılarak, el sanatlarının geliştirilmesi, korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması için gereken önlemlerin belirlenmesi hakkında (s.s 1006)

MEHMET KILIÇ (Konya)Sayın Başkan, değerli milletvekilleri; geleneksel Türk el sanatları üretici ve sanatkârlarının sorunlarının araştırılarak, el sanatlarının geliştirilmesi, korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması için alınması gereken önlemleri belirlemek amacıyla kurulan ve çalışmalarını tamamlayan Meclis Araştırması Komisyonunun raporuyla ilgili, şahsım adına söz almış bulunuyorum; bu vesileyle, hepinizi saygılarımla selamlıyorum.

Kütahya Milletvekilimiz Hasan Fehmi Kinay ve 39 milletvekili arkadaşımızca, 25 Eylül 2003 tarihinde, Anayasanın 98 inci ve İçtüzüğün 104 üncü maddeleri gereğince bir Meclis araştırması istenmiş ve gerekçe olarak da aşağıdaki hususlar gösterilmiştir:

Milletimizin yüzyıllardır yetenekleriyle abideleştirdiği ve günümüze taşıdığı kültürel miraslarımızdan biri olan Türk el sanatları, insanlığın kültür mirasına ilham kaynağı olagelmiştir.

Ancak, geçmişten günümüze yaşayan el sanatlarımız günümüzde kaybolmaya yüz tutmuştur. Bunun pek çok nedeni olmakla birlikte, en önemli nedeni el sanatı ürünlerini üreten ustaların yok olması, onların çalışmalarını devam ettirecek yeni ustaların yetiştirilememesidir.

Bu ürünlerin üretim aşamaları oldukça zahmetlidir. Ayrıca, bu ürünlerin üretim malzemelerinin tedarik edilmesinde de sıkıntılar çekilmektedir. Malzemelerin pahalı olması, üretim aşamasının uzun zaman ve emek gerektirmesi üretilen ürünün de pahalı olmasına neden olmaktadır. Bu da satışları olumsuz etkilemekte ve elde edilen kazançları azaltmaktadır.

Üretilen ürünlerin yeterli kullanım alanı bulamadığı, üretim tasarımı konusunda gerekli destek sağlanamadığı için el sanatları üretimi giderek azalmakta, üreticileri ise geçim sıkıntısına düşmektedir.

Değerli milletvekilleri, Meclis Araştırması Komisyonu 9 Eylül 2005 tarihinde çalışmalarına başlamıştır. Komisyon çalışmalarıyla, sayıları yüzbinlere varan sanatkârlarımızın yaşadıkları sıkıntıları Yüce Meclisin huzuruna getirmek istedik. Amacımız yalnızca sanatkârların problemlerini tartışmaktan ibaret değildir. Aynı zamanda, kültürel mirasımızın yapı taşlarından biri olan el sanatlarını gelecek nesillere taşıyacak kişi ve kurumların etkinliğini artıracak çalışmalar yapmaktır. Bu kapsamda, el sanatlarının çeşitli alanlarında üretim faaliyetinde bulunan tüm kamu kuruluşlarını incelemiş, bilgilerini almış, sunumlarını dinlemiş bulunmaktayız.

Komisyon çalışmalarımızda, arkadaşlarımın da belirttiği gibi, 81 ildeki ilgili kuruluşlardan bilgi istendi. Böylece, resmî kurumların gönderdiği belgelerden elde edilen veriler tablolara işlenerek bir durum tespiti yapıldı. Konuyla ilgili kurum temsilcileri, bilim adamları ve uzmanların görüşleri dinlendi, kayıt altına alındı, karşılıklı fikir alışverişinde de bulunuldu. Komisyona ulaşan bütün belgelerin yanı sıra, yukarıda zikredilen etkinlik ve toplantılarda ulaşılan bütün veriler değerlendirilerek çalışmalar tamamlandı.

Saygıdeğer Başkan, değerli milletvekilleri; yapılan çalışmalar neticesinde tespit edilen başlıca sorunları sizlerle paylaşmak istiyorum.

Sanat, müzik, edebiyat gibi çok genel anlamlı bir tamlama olan ve çok geniş bir alanı kapsayan el sanatları tamlamasının tanımı, sınıflaması henüz yapılmamış "el sanatları adlandırması" başlığı altındaki geniş alanın dalları belli bir sistematikle kodlanmamış, kültürümüzün halk müziği, halk edebiyatı, halk dansları, halk oyunu dallarına kayıtlarda yer verildiği gibi, halk sanatlarına yer verilmemiş, bu dal "el sanatları" adlandırmasıyla geçiştirilivermiştir.

2005 yılı durum tespitinde, genellikle, illerin, halıcılık, çömlekçilik, bakırcılık, bastonculuk, el işlemeciliği gibi halk plastik sanatları dalları konusunda birbirinden farklı yöntemlerle çalıştıkları görülmüştür. Kurumsal eğitim almadan, bir sanat dalını, atadan, ustadan, anadan, babadan, geleneksel yollarla öğrenen, yöresel düzeyde, yöreye özgü anonim ve özgün çalışmalar sürdüren halk plastik sanatçılarının, belli bir sistematikle, bir örnek biçimde kaydedilmemiş olduğu ortaya çıkmıştır.

Kültür ve Turizm, Adalet, Tarım ve Köyişleri, Sanayi ve Ticaret Bakanlıkları, el sanatlarıyla ilgili yaygın eğitim yapmaktadır. Bunların bazıları, aynı zamanda, el sanatlarının ekonomik boyutuyla da ilgili uğraş vermektedirler. Bütün bu kuruluşlar, aralarında bir koordinasyon olmadan çalışmaktadır. Adlandırılması problemlere neden olan, tanımı açık seçik belli olmayan el sanatlarının bilimsel bir sınıflaması da yapılamamıştır. Değişen estetik anlayış çerçevesinde, konuya, modern estetik anlayışla, bugüne kadar, yaklaşılamamıştır.

Değerli milletvekilleri, Komisyonca, Ankara, Denizli, Kütahya, Isparta, Eskişehir ve Konya İllerimizde, en son olarak da İstanbul İlinde, yerinde incelemeler yapıldı. Bu illerde, usta ve sanatkârlarla toplantılar düzenlendi, atölyeler gezildi, üretici ve sanatkârlar, sanatkâr kimlik belgesi aracılığıyla kaydedildi. Böylece oluşturulan bir gözlem fişi niteliğindeki kimlik belgelerinin, sanatkâr, sanat dalıyla ilgili bilgiler veren maddeleri de değerlendirilerek, sanatkârlar listesi, geleneksel el sanatları tablosu, halk plastik sanatları tablosu oluşturuldu. Gözlem fişlerine sorunlar hanesindeki bilgiler de eklenerek, pilot merkezler olarak belirtilen 7 ilde görüşme yapılan sanatkârlardan elde edilen bilgiler ilk kez kaydedilmiş oldu. İllerde yapılan incelemelerde, el sanatlarında benzeşmeler gözlendi; ancak, bazı illerde bazı el sanatlarının önplana çıktığı görüldü; mesela, Kütahya'da çini, Isparta'da halı dokumacılığı, Denizli'de dokuma, Konya'da keçe, tezhip, ağaç oymacılığının önplana çıktığı gibi.

Tüm bu gözlemlerden, temel sorunlar ve çözüm önerilerine sağlam bir veri tabanı oluşturma yolunda bir adım atılmış oldu. Bu arada, el sanatlarına katkıda bulunan halk sanatçılarına ilk kez bir teşekkür belgesi verildi.

21-27 Haziran 2005 tarihleri arasında, Kültür ve Turizm Bakanlığımızca, İstanbul Sultanahmet Meydanında 1 inci El Sanatları Festivali gerçekleştirildi. Festival sonunda, Meclis Başkanımız Sayın Bülent Arınç himayelerinde, 81 ilden gelen, mesleklerinin yegâne temsilcisi olarak kalan ustalarla, Dolmabahçe Sarayında, yemekli bir toplantıda bir araya gelindi. Bu sanatın kaybolmaması ve geleceğe geliştirilerek aktarılması konusunda onların görüşleri alındı, şikâyet ve sıkıntıları dinlendi. Unutulduklarını ve kendileriyle birlikte yok olacağına inandıkları sanatlarının hatırlandığının ve ilgilenildiğinin farkına varan bu emektar ustaların göstermiş oldukları haleti ruhiye herkesi duygulandırmış ve bu insanlarımıza, sanatlarına sahip çıkılacağı ve bundan sonra da sanatlarının devam ettirileceği sözü verilmiştir.

Sayın Başkan, değerli milletvekilleri; tüm bu tespitlerden sonra, yapılması gerekenlere gelince: Ülkemizde çok geniş bir alana yayılan el sanatları bir çatı altında toplanmalı ve bu dalda uğraş veren sanatkâr ve ustalar halk sanatçısı kimliğine kavuşturulmalıdır. Böylece, bir sanat dalını atadan, babadan, ustadan geleneksel yolla öğrenmiş ve kurumsal eğitim almamış sanatkâr ve ustaların, resim, heykel, mimarî ve benzeri alanlarda uğraş veren sanatçılar gibi, plastik sanatlarında olması gereken yere gelmeleri sağlanmalıdır.

Bu sanat dallarında çalışan usta ve sanatkârların sorunlarına eğilerek, araştıracak ve onların donanım ve kazanımlarından etkili ve verimli bir biçimde yararlanabilmek için belirlenen önlemleri hayata geçirecek, Başbakanlığa bağlı bir kurul oluşturulmalıdır. Disiplinler ve bakanlıklararası elemanlardan oluşacak bu kurul organize olana kadar, benzer yaklaşımlarla kurulacak bir çekirdek komisyon çalışmaları sürdürmelidir.

5225 sayılı Kanunda yer alan "kültür varlığı" adlandırmasının el sanatı, el işi, küçük sanat işleri, iş, ürün, eser, halk plastik sanatı kavramlarından hangisini karşılayacağı açıkça belirtilmemiştir. Sanatçının yansıttığı biçimin estetik niteliğine göre "el sanatı", "kültür varlığı" adlandırmasına açıklık getirilmesi gerekmektedir.

Bu bağlamda, söz konusu kanun yeniden gözden geçirilmelidir.

(Mikrofon otomatik cihaz tarafından kapatıldı)

BAŞKANToparlayın lütfen.

MEHMET KILIÇ (Devamla)Tamam Sayın Başkanım.

Gelir Vergisi Kanununda yalnız hattatlara tanınmış olan Gelir Vergisi istisnasından diğer geleneksel Türk el sanatları üreticilerinin de yararlanması sağlanmalıdır.

Çeşitli bakanlıklardan Komisyonumuza ulaşan belgeler, el sanatı alanlarında belli bir döküm kodlama sisteminin olmadığına ve bu alanda üniversitelerde araştırmalara yer verilmediğine ve bakanlıkların bilgi havuzlarında gerekli güncellemenin yapılmadığına işaret etmektedir. Bu durum, ulusal platformda benzer adlandırma, döküm ve kodlamanın yapılmasını, sonra, uluslararası platforma taşınmasını gerektirmektedir.

Değerli milletvekilleri, Komisyonumuz çalışmaları sırasında değerli katkıları bulunan ve değişik zamanlarda Komisyonumuza verdikleri sunumlarla sorunlar ve çözüm önerileri hakkında önemli açılımlar sağlayan, başta, Marmara Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Sayın Prof. Dr. Hatice Örcün Barışta'ya, Hazine Müsteşarlığından Sayın Cengiz Yaşar Çınar'a, Kültür ve Turizm Bakanlığından Sayın Mücella Kahveci'ye ve diğer emeği geçen tüm kişi ve kurumlara, şahsım adına, huzurlarınızda teşekkür ediyor, bu duygu ve düşüncelerle, tekrar, Genel Kurulu saygılarımla selamlıyorum. (Alkışlar)