İsmail hakkı tonguç'un 43 üncü ölüm yıldönümü nedeniyle

MUSTAFA GAZALCI (Denizli)- Sayın Başkan, değerli milletvekilleri; köy enstitülerinin kuramcısı ve kurucusu, büyük eğitimbilimci İsmail Hakkı Tonguç'un ölümünün 43 üncü yılında onu saygıyla anıyorum.

Resim-iş öğretmenliği, Ders Araçları ve Gereçleri Müze Müdürlüğü, Gazi Eğitim Enstitüsü Müdürlüğü, 11 yılı aşkın İlköğretim Genel Müdürlüğü yapan Tonguç, eğitim yoluyla, olumlu izleri bugün de süren, Türk Ulusuna sayısız hizmetlerde bulunmuştur.

O, kendinden önce iş eğitimiyle ilgili görüş bildirmiş Türk ve dünya eğitimcilerinin görüşlerinden de yararlanarak, ülke gerçeklerine ve evrensel gerçeklere uygun kendi eğitim anlayışını oluşturmuştur. Köy enstitüleri uygulamasıyla, dünya eğitim tarihinde ve İsviçre Pedagoji Ansiklopedisinde yer almıştır.

Atatürk'ün isteğiyle Millî Eğitim Bakanı olan Saffet Arıkan, Tonguç'u 1935 yılında İlköğretim Genel Müdürlüğüne getirdiğinde, yönetimin önemli atılımlarına karşın, nüfusun yüzde 80'ini oluşturan köylere bir hizmet götürülememişti. O zaman, zorunlu ilköğretim çağındaki çocukların, kentlerde yüzde 75'i 5 sınıflı okullara giderken, köylerde, ancak yüzde 20'si 3 sınıflı okula gidebiliyordu ve 40 000 köyün 32 000'inin nüfusu 400'ün altındaydı. Özetle, 35 000 köyde 10 000 000 yurttaşımız eğitim yoksunu olduğu kadar, ekonomik, toplumsal ve kültürel bir yoksunluk ve gerilik içindeydi.

Tonguç ve arkadaşları, önce 3 sınıflı köyler için eğitmen yetiştirdiler. Daha sonra 5 sınıflı köy okulları için köy öğretmen okulu açtılar. Denemeler başarılı olunca, toplumu içinden canlandıracak köy enstitülerini kurdular.

İkinci Dünya Savaşının acımasız koşullarında, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün ve Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel'in tam desteğini alarak, yurdun 21 yöresinde iş ve demokratik eğitimin en güzel örneğini veren köy enstitülerini kurdular. Bu uygulama, yalnızca alışılmış bir eğitim hareketi, köye okul ve öğretmen götürme değil, aynı zamanda, köye yararlı meslek sahibi insanların öncülüğünde toplumsal bir gelişme projesiydi.

Tonguç'un "Canlandırılacak Köy" adlı yapıtında dediği gibi, Kurtuluş Savaşında kanlarını dökenlere, devrimlere emek verenlere, Sakarya Savaşında ölenlere hakları ödenecekti. Ezilme ve sömürülme son bulacak, devrim yeni insan tipini yaratacaktı.

Gerçekten de, enstitülerde, az zamanda, imece usulüyle çok büyük işler başarıldı. Öğretmenler, usta eğiticiler, öğrenciler, el ele vererek "iş içinde, iş aracılığıyla, iş için" demokratik bir eğitim uyguladılar.

Devlete çok yük olmadan, kısa sürede, enstitülerde 700 yeni yapı, köylerde 3 000 köy okulu yaptılar. Binlerce dönüm arazide ağaç diktiler, sebze ve meyve ürettiler. Elektrik ve su getirdiler. Klasikleri okudular, eleştirdiler, hep birlikte eğlendiler. Yaratıcı işin eğitiminden geçtiler.

Tonguç'a göre "uygulanmayan bilgi, boş ve gereksiz bilgidir. Bilmek, yapmak demektir. Uygarlık tarihi, aynı zamanda, işin tarihidir. Beynin ele emrettiği ekonomik değeri olan gerçek bir iş..." Bu yolla, özlenen fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür, yani, tepeden tırnağa özgür kuşaklar yetiştiriliyordu.

Böyle giderse, Tonguç'un deyişiyle köylü bilinçlenecek, kimse onu kendi hesabına acımasızca sömüremeyecekti. Ne yazık ki, böyle gitmedi. İkinci Dünya Savaşı sonunda koşullar değişti, siyasal dengeler değişti. Köylünün, toplumun bilinçlenmesinden korkanlar, cadıkazanlarını kaynattılar. Eğitim yoluyla insanı yücelten başta Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel, İlköğretim Genel Müdürü Tonguç ve arkadaşları görevden uzaklaştırıldı.

(Mikrofon otomatik cihaz tarafından kapatıldı)