24.6.2004 tarihli ve 5197 sayılı il özel idaresi kanunu ve anayasanın 89 uncu ve 104 üncü maıddeleri gereğince cumhurbaşkanınca bir daha görüşülmek üzere geri gönderme tezkeresi ile plan ve bütçe komisyonu rap.( ss. 791 )

İÇİŞLERİ BAKANI ABDÜLKADİR AKSU (İstanbul)Sayın Başkan, değerli milletvekili arkadaşlarım; tabiî, bu yasa burada ikinci kez tartışılıyor ve en çok konuşulan konulardan biri olduğu için, sadece o konuyla ilgili bilgi sunmak istedim sizlere; o da, idarî vesayet konusu. Burada konuşan arkadaşlarımız bu konuya da temas ettiler. Ben, idarî vesayetin durumunu ve valilerin bu sistem içerisinde yetkilerinin azaltılmayıp, daha çok güçlendirildiğine dair birkaç örnek vermek istiyorum:

Değerli arkadaşlar, idarî vesayet, merkezî idare ile mahallî idareler arasında kamu hizmetlerinde birlik ve bütünlüğü sağlamak için başvurulan bir araçtır. İdarî vesayet, bir yerinden yönetim kuruluşunun işlemleri ve personeli üzerinde merkezî idareye verilmiş olan yetkiyi ifade eder. Hiyerarşik denetimden farklı olarak, bu denetimin kanunlarla açıkça düzenlenmesi gerekir; yani, idarî vesayet, genelde ulusal birliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve hukuka uygunluğun sağlanması amacıyla başvurulan bir denetimdir.

Anayasamızın 127 nci maddesinde, mahallî hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun şekilde yürütülmesi, kamu görevlerinde birliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve mahallî ihtiyaçların gereği gibi karşılanması konularında, merkezî idarenin mahallî idareler üstünde denetim yetkisine sahip olduğu belirtilmektedir.

Merkezî ve mahallî idarelerin birlikte olduğu üniter bir devlet yapısında, kamu hizmetlerinde birlik ve bütünlüğü sağlamak için, Anayasamızın 123 üncü maddesinde, idarenin kuruluş ve görevleriyle bir bütün olduğu ve kanunla düzenleneceği öngörülmüştür.

Ayrıca, yine 127 nci maddede, mahallî idarelerin görev alanı, il, belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarının karşılanması olarak belirlenmiş ve kamu hizmetlerinde birliği sağlamak amacıyla, merkezî idarenin mahallî idareler üzerinde vesayet yetkisine sahip olduğu açıklanmıştır.

Yukarıda kısaca amaçları ve Anayasadaki düzenlenmiş şekline değinilen idarî vesayetin ülkemizde mevcut durumu, mahallî idarelerde şikâyet edilen konuların başında gelmekteydi. Gelişen ve değişen şartlarda, mevcut vesayet uygulamalarının çoğu etkisiz hale gelmiş veya demokratik sistem içinde, artık savunulması güçleşmişti.

İdarî vesayet, işte, bu yukarıda belirttiğim amaçların gerçekleştirilmesini sağlayacak; ancak, mahallî idarelerin -bu çok önemlidir- özerkliklerini koruyacak bir dengeyi tutturacak şekilde düzenlenmelidir. İşte, biz, bu yasayla, hem idarî vesayeti hem de mahallî idarelerin özerkliklerini sağlamış oluyoruz. Bu dengeyi tutturmaya özen gösterdik.

Yine, çağdaş ülkelerde, mahallî idarelerdeki vesayetin artık yargı yoluyla yapılmaya başlandığı da görülmektedir. Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartını kabul eden ve Avrupa Birliği üyelik sürecinde bulunan ülkemizin, bu demokratik gelişmelere aykırı düzenlemeler yapması da düşünülemez.

İdarî vesayetin düzenlenmesinde, sadece geri çevrilen 5197 sayılı Kanundaki hükümlere bakarak değerlendirme yapmak yanıltıcı sonuçlara yol açabilir. Dolayısıyla, idarî vesayetin, başta Anayasa olmak üzere, hukuk sistemindeki bütün boyutlarıyla ele alınmasına, doğru bir değerlendirme için gerek bulunmaktadır.

Sayın Cumhurbaşkanının geri çevirme gerekçeleri arasında belirttiği Kamu Yönetimi Temel Kanunu Tasarısındaki hükümlerle birlikte konuya bir bütün olarak bakıldığında, Anayasamızın 123 üncü maddesinde belirtilen idarenin bütünlüğünü sağlamak için, yine Anayasanın 127 nci maddesinde öngörülen alanlarda yeterli bir idarî vesayet düzenlemesinin bulunduğu görülmektedir.

Değerli arkadaşlarım, bu yasayla getirilen diğer vesayet örneklerinden bazılarını da saymak istiyorum. Valilerle ilgili -çünkü, burada hep konuşulan, valilerin yetkileri azaltıldı- birkaç tane örnek saymak istiyorum.

Bakın, vali, il özel idaresinin başı ve tüzelkişiliğin temsilcisi oluyor bu kanunda, o devam ediyor ve özel idare personeli de vali tarafından atanmaktadır. İl genel meclisinin başından alınıyor; ama, özel idarenin başı ve tüzelkişiliğinin temsilcisidir. İl encümeni başkanlığı vali tarafından yürütülecek, encümenin gündemi vali tarafından tespit edilecektir. Valinin önerdiği hususlar il genel meclisinde gündeme alınacaktır. Valiye gönderilmeyen meclis kararları yürürlüğe girmeyecek, vali, hukuka aykırı gördüğü meclis kararlarının bir daha görüşülmesini isteyebilecek, kesinleşen kararlara karşı da idarî yargıya gidebilecektir.

Yine, il genel meclislerinin çalışma usul ve esaslarına ilişkin hususlar ile bütçeye ilişkin hususlar, İçişleri Bakanlığınca, yönetmeliklerle düzenlenecektir, bizim tarafımızdan düzenlenecektir. İl genel meclislerinin siyasî konularda karar almaları halinde, fesihleri gündeme gelebilecektir. Yine, hizmetlerin il düzeyinde koordinasyonundan vali sorumlu olarak, il özel idare hizmetlerinin aksaması halinde, bunların yürütümü, merkezî idare adına vali tarafından üstlenilecektir. Hukukumuza yeni getirilen bu müessese, bu idarelerin özerkliği bakımından da ciddî sonuçlar taşımaktadır.

İl özel idarelerinin borçlanmasına önemli sınırlar getirilmektedir. Borç miktarı, en son, kesinleşmiş bütçe gelirlerinin yeniden değerlendirilme oranıyla artırılan miktarını aşmayacak ve bu miktarın yüzde 10'unu geçen borçlanma kısmı için, İçişleri Bakanlığının onayı şart olacaktır.

Yurtdışı ilişkiler kurmada, İçişleri Bakanlığından önceden izin alma zorunluluğu getirilmektedir. İçişleri Bakanlığının, özel idare organları hakkında soruşturma açma ve bu organları görevden uzaklaştırma gibi de, iki temel vesayet yetkisi devam etmektedir.

Değerli arkadaşlar, görüldüğü gibi, hem idarî vesayet idarenin bütünlüğünü korumak bakımından himaye edilmiş, güçlendirilmiş hem de yerel yönetim birimi olan özel idarenin özerkliği korunmuştur.

Değerli arkadaşlarım, 10 uncu maddede halk denetçiliği seçimi vardı. Elbette ki -biz, bu değişiklikleri- Sayın Cumhurbaşkanımızın iade gerekçeleri değerlendirilmiştir, Plan ve Bütçe Komisyonumuz da bunu değerlendirmiştir ve bu yasanın çıkış mantığını ve temel öğeleri etkilemeyecek olan gerekçeler esas alınarak, Plan ve Bütçe Komisyonumuzda bazı değişiklikler yapılmıştır. Bunlardan biri de, teknik olarak yapılması gereken bir değişiklik de...

(Mikrofon otomatik cihaz tarafından kapatıldı)

BAŞKANBuyurun.

İÇİŞLERİ BAKANI ABDÜLKADİR AKSU (Devamla)... halk denetçisinin seçimiyle ilgiliydi. Kamu Yönetimi Temel Yasasında yer alan bu müessese, o yasa geçmediği için, burada, bu seçimi, biz de, Plan ve Bütçe Komisyonumuz uygun gördüler, özel idarenin görevleri arasından çıkardılar. Öyle zannediyorum ki, Yüce Meclisimiz de bunu bu şekilde kabul edecektir.

Ben, hepinize saygılar sunuyorum. (AK Parti sıralarından alkışlar)