Uydular aracılığı ile haberleşme uluslararası teşkilatı (ıntelsat) (s.s.114)

CHP GRUBU ADINA HALİL AKYÜZ (İstanbul)Sayın Başkan, değerli milletvekilleri; Uydular Aracılığı ile Haberleşme Uluslararası Teşkilatı (INTELSAT) Anlaşması ve İşletme Anlaşmasında yapılan değişiklikler hakkında bilgi sunmak üzere, söz almış bulunuyorum; bu olanaktan yararlanarak, Cumhuriyet Halk Partisi Grubu, Dışişleri Komisyonu ve şahsım adına hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulan INTELSAT Anlaşması ve İşletme Anlaşmasında yapılan değişiklikler, teşkilatın 2001 yılında özelleştirilmesi sonucu, daha önce tamamen hükümetlerarası bir statüde bulunan INTELSAT'ın, yeniden yapılanması ve bu maksatla hazırlanan yeni anlaşmanın üye ülkelerin onaylarına sunulmasıyla ilgilidir.

Dünya telekomünikasyon alanında gözlenen teknolojik ilerlemenin yanı sıra, özellikle, gelişmiş ülkelerde liberalizasyona, serbest piyasa ekonomisi ve rekabete dayalı hizmet anlayışının gereği olarak ortaya çıkan yeni mevzuat arayışları tüm dünyada telekomünikasyon alanında yeni değişiklikleri beraberinde getirmiştir.

Sayın Başkan, sayın milletvekilleri; INTELSAT 1964 yılında kurulmuştur; bir yıl sonra, 1965 yılında INTELSAT'ın ilk uydusu hizmet vermeye başlamış ve böylece, kıtalararası kamu haberleşmesinde uydulardan yararlanılmaya başlanılmıştır. 1960'lı yıllarda hemen hemen her ülkede telekomünikasyon hizmetleri devlet tekeli altındaydı ve hizmetin özel sektör aracılığıyla verilmesi diye bir düşünce henüz olgunlaşmamıştı. Bu düşünce, daha ziyade 1990'lı yıllardan sonra oluşmuş ve devlet kuruluşlarının yanı sıra özel şirketlere, kısıtlı da olsa, telekomünikasyon servisleri verme yetkisi tanınarak, bir ülkede birden fazla sayıda özel telekomünikasyon kuruluşları hizmet vermeye başlamıştır. Buradaki temel ilke, adil rekabete dayalı bir mevzuat çerçevesinde daha kaliteli servisin daha ucuz olarak kullanıcılara sağlanması olup, bu uygulama, öncelikle gelişmiş ülkelerde süratle yaygınlaşmıştır; ancak, yeni mevzuat değişiklikleri, INTELSAT'ın hükümetlerarası bir statüde bulunması dolayısıyla sahip olduğu Gelir Vergisi, Emlak Vergisi, diplomatik ayrıcalık ve bağışıklıklar yüzünden bir avantaj yaratıyor olsa da, ticarî faaliyetlerde pazar şartlarına uyum ve çabuk karar alma hususlarında dezavantajlı bir durum ortaya çıkarmaktaydı; özel kuruluşlar, INTELSAT'ın sahip olduğu avantajların haksızlık ve adil rekabete aykırı olduğunu belirterek tepki göstermişler ve INTELSAT'ın diğer şirketlerle aynı mevzuat içerisinde faaliyet göstermesini talep etmişlerdir. Hükümetlerarası statünün INTELSAT'a sağladığı avantajların yanı sıra, bu statünün ticarî faaliyetlerde serbest piyasa konularına uyum sağlama ve stratejik kararların kısa sürede ve

(1) 114 S. Sayılı Basmayazı tutanağa eklidir.

zamanında alınmasında olumsuz sonuçlar doğurmuştur. Ticarî firmalar, gerekli kararları vakit geçirmeden uygulamaya sokarken; INTELSAT, yönetim yapısı yüzünden, çeşitli zorluklarla karşılaşmıştır. INTELSAT'ın, bu statüyle, geleceğinin tehlikeye gireceği anlaşıldığından, özelleşme ve yeniden yapılanma süreci başlatılmış ve hükümetlerarası bir teşkilatın özelleşmesi, daha önce örneği bulunmayan bir uygulama olduğundan, son beş-altı yıldır bu konuda yoğun çalışmalar yapılmış; özelleşme hususunda mutabakata varılırken, bunun nasıl olacağı hakkında bir karara varılması kolay olmamıştır.

Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan değişiklik uyarınca, INTELSAT'ın, hükümetlerarası statüsü devam ettirilmekle beraber, ticarî faaliyetlerde teşkilatın en yüksek karar organı olmak durumundan çıkarılmış olduğu ve ticarî faaliyetlerin, kurulacak bir şirket aracılığıyla devam ettirilmesi kabul edilmiştir. Özelleşmenin yürürlüğe girdiği 18 Temmuz 2001 tarihi itibariyle ticarî faaliyetine başlayan INTELSAT Limitet Şirketine, INTELSAT'ın tüm varlığı, hak ve sorumlulukları devredilmiş ve INLTELSAT İşletme Anlaşmasına taraf olan kuruluşlar bu şirketin ilk hissedarları olmuşlardır. Şirket, ticarî faaliyetlerini kendi yönetim kurulu kararlarıyla yönlendirirken, INTELSAT ile üye ülkeler arasında daha önceden imzalanan uzun dönemli anlaşmalara da uymak zorunluluğu bulunmaktadır. Şirketin, bu anlaşmalara itibar etmesi ve belirlenen temel prensiplere uymasının denetimi ve sağlanması hükümetlerarası organın yetkisi ve görevleri arasındadır.

İsmi "Uydular Aracılığı ile Haberleşme Uluslararası Teşkilatı" olarak aynen kalmakla birlikte, teşkilatın yeni logosu ITSO olarak kabul edilmiştir. Teşkilatın ana amacının INTELSAT Limitet Şirketiyle yapılan kamu hizmetleri anlaşmasıyla, şirketin, ticarî temele dayalı olarak, uluslararası kamu hizmetlerini, tüm dünyayı kapsayan küresel bir uydu sisteminin devam ettirilmesi, uydu sisteminden başka haberleşme imkânı olmayan müşterilere hizmet sağlanması ve şirketin, uydu sisteminden ayrıcalık yapılmaksızın, hizmet vermesinin temin edilmesine yönelik temel prensiplerin uygulanmasını temin etmek olduğu anlaşılmaktadır.

Ülkemiz, Avrupa'nın en geniş topraklara sahip ülkelerinden biridir. Coğrafî koşullarının, iklim ve arazi yapısının çok değişik olması nedeniyle, tüm yurt sathına haberleşme hizmetlerinin götürülmesinde çeşitli zorluklarla karşılaşıldığı hepimizin bildiği bir gerçektir. Ülkemizin konumu, ulusal güvenliği ve diğer tüm sektörler için haberleşmenin önemi ele alındığında, telekomünikasyon alanında, mevcut ve gelecekteki teknolojik olanaklardan yararlanılarak kaliteli ve güvenli bir haberleşme sistemini yaratmak zorundayız. Bu, aynı zamanda, ülkemizin, ekonomik, sosyal ve kültürel alanlarındaki başarıları için de zorunluluk arz etmektedir.

Bunun bilincinde olarak, Türkiye, 1968 yılında INTELSAT'a, 1977 yılında Uydular Aracılığı ile Haberleşme Avrupa Teşkilatına, 1978 yılında Uydular Aracılığı ile Deniz Haberleşmesi Uluslararası Teşkilatına üye olmak için başvurmuştur. Ülkemiz, sadece üye olmakla kalmamış, 1979 yılında INTELSAT, 1985 yılında EUTELSAT ve 1989 yılında da INMARSAT uydu sistemlerinde çalışan yer istasyonlarını hizmete vererek, gerek ülkemizden uzakta bulunan ülkelerle yapılacak kıtalararası kamu haberleşmesi ve gerekse denizlerdeki taşıtlarla kara arasında otomatik haberleşmenin sağlanması yolunda hizmet sağlayan dünyanın sayılı aktif ülkeleri arasında yer almıştır.

INTELSAT Anlaşması ve İşletme Anlaşmasının 1973 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından onaylanmasını müteakiben, ülkemiz, INTELSAT'ın tam üyeliğine kavuşmuştur. INTELSAT uydu sisteminde çalışmamız, halen Türk Telekom aracılığıyla devam etmektedir. 2003 Nisan ayı itibariyle, Bahreyn, Kanada, Çin Halk Cumhuriyeti, Şili, Japonya, Kuveyt, Libya, Nijerya, Umman, Pakistan, Suudi Arabistan, Güney Afrika, Tayvan, Birleşik Arap Emirlikleri, Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere'yle 1 071 uydu bağlantısı INTELSAT uydu sistemi aracılığıyla sağlanmaktadır. Atlantik ve Hint Okyanusu uydularıyla çalışan 2 adet yer istasyonumuz vasıtasıyla, gerek görüldüğünde, Amerika, Afrika ve Asya Kıtasındaki ülkelerle haberleşme imkânı her zaman mevcuttur.

Getirilen değişiklikleri gözden geçirdiğimizde, özetle, şu hususları görüyoruz: Özelleştirilen ve ticarî faaliyetleri "INTELSAT Limitet Şirketi" adıyla kurulan bir şirket aracılığıyla yapılan INTELSAT'ın adı, artık, ITSO olmuştur. Amacı, daha önce ifade ettiğim gibi, değişiklik teklifinin 3 üncü maddesinde belirtilen temel prensiplere şirketin uymasını sağlamaktır. Hükümet temsilcilerinden oluşan Taraflar Kurulu, aksine bir karar vermediği sürece, anlaşmanın süresi oniki yıldır. Hükümetlerarası statüde bulunduğu sırada aktif olan Yöneticiler Kurulu, Planlama Danışma Komitesi, Teknik Danışma Komitesi, İmzacılar Toplantısı gibi organlar tamamen ortadan kaldırılmış, hükümet temsilcilerinden oluşan Taraflar Kurulu muhafaza edilirken, bir genel müdür yönetiminde, yönetim organı oluşturulmuş ve İşletme Anlaşması olarak anılan anlaşma, 18 Temmuz 2001 tarihi itibariyle sona erdirilmiştir. Daha önce INTELSAT'ın en yüksek karar organı olan Taraflar Kurulunun yetki ve sorumlulukları, değişiklik teklifinin 3 üncü maddesinde belirtilen temel prensiplerle kısıtlanmıştır.

Hükümetlerarası statüdeki INTELSAT'a, en az binde 5 yatırım hissesiyle üye olmak gerekiyordu. Bu nedenle, üye olmak isteyen her ülke, bu hissenin karşılığı olan miktar ile INTELSAT'ın her türlü yatırım ve harcamalarına, kendisi veya yetki verdiği bir telekomünikasyon kuruluşu vasıtasıyla, hissesi oranında katkıda bulunmak zorundaydı; ancak, üyelik ile yatırım hissesi arasındaki bağlantı, İşletme Anlaşmasının sona erdirilmesi sonucu tamamen ortadan kaldırılmış, bu bağlantıya ilişkin tüm referanslar, yeni değişiklikle, INTELSAT Anlaşmasından çıkarılmıştır. Değişiklik teklifinin 7 nci maddesinde ITSO harcamaları için INTELSAT'a ayrı bir fon tahsis edilecek ve oniki yılın sonunda ITSO'nun devamına karar verilirse, INTELSAT Limitet Şirketiyle yapılan ITSO Kamu Hizmetleri Anlaşması uyarınca şirket tarafından karşılanacaktır. Bu itibarla, ülkemizin ITSO'ya üye olmasıyla ilgili olarak ortaya çıkacak herhangi bir ekmasraf ve harcama da bulunmamaktadır.

Halen INTELSAT uydu sistemi işletmeciliğinde aktif bir ülke durumunda olmamız ve 148 ülkenin üyesi olduğu INTELSAT gibi uluslararası bir teşkilata üye olmamızın ülkemizin menfaatları açısından yararlı olacağına biz de inanıyoruz. Uluslararası forumlarda ülkemizin layık olduğu bir şekilde temsil edilmesi ve uydular aracılığıyla yapılacak tüm hizmetlerin yakından ve dikkatle takip edilmesinin gerekliliğinin bilincindeyiz.

Bütün bu hususların bilincinde olarak, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulan ve yeni adıyla Uydular Aracılığıyla Haberleşme Uluslararası Teşkilatının (ITSO) kurulması amacına yönelik değişiklik teklifinin Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilmesini desteklediğimizi bildirir, hepinizi saygıyla selamlarım. (Alkışlar)