Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu toplantısındaki konuşma

MEHMET TAHTASIZ (Çorum)Sayın Başkan, değerli milletvekilleri, Sayın Genel Müdür ve kurum yöneticileri, Sayıştayın kıymetli temsilcileri; ülkemiz yer altı ve yer üstü kaynakları bakımından oldukça zengin ancak ne yazık ki demokrasi, adalet, basın, ifade özgürlüğü ve insan hakları yönünden oldukça fakiriz. Halkın gerçekleri öğrenmesi adına yayın yapan Halk TV'ye yönelik sabaha karşı yapılan operasyon ve Halk TV'ye kayyum atanması basın ve ifade özgürlüğüne yönelik bir darbedir. Gazetecileri susturmaya, sindirmeye yönelik atılan bu haksız ve hukuksuz adımları kınıyoruz. Türkiye baskıyla yönetilecek bir ülke değildir diyorum.

Şimdi asıl konumuz: Türkiye dünyanın en büyük bor rezervlerine sahip ülkelerinden biri. Bu zenginliğimizin ekonomiye kazandırılmasından sorumlu Eti Maden cumhuriyetimizin bizlere emanet ettiği en önemli kurumlardan biridir; o nedenle, Eti Madeni önemsiyoruz ve gerçekten Türkiye'de gerekse dünyada çok daha iyi bir konumda olmasını arzu ediyoruz.

Kâr eden bir kuruluş olan Eti Madenin 2024 yılında 1 milyar 320 milyon dolar olan bor ürünleri satış geliri 2025 yılında 1 milyar 260 milyon dolara gerilemiş. Kurum kâr açıklamaktadır ancak kârlılık yatırımlardaki gecikmelerin, ihale süreçlerinin ve kamu kaynaklarının kullanımının sorgulanmasına engel değil. Üstelik Sayıştay denetimlerine de yansıyan geciken yatırımlar, eksik ve hatalı imalatlar, doğrudan temin uygulamaları ve yurt dışı şirketlerin denetimi konusunda ciddi eleştiriler var. Bizim itirazımız üretime, yatırıma, ihracata değil; bizim itirazımız kamu kaynaklarının kullanımında ortaya çıkan eksiklerin cevapsız bırakılmasıdır. Bu konuda bugün buradan sorulması gereken önemli hususlardan biri de nadir toprak elementleri konusudur.

Eskişehir Beylikova sahası yapılan sondajlar sonucunda keşfedilen 694 milyon tonluk rezerviyle dünyada Çin'in ardından en büyük 2'nci nadir toprak elementin sahası olarak kabul ediliyor. Geçen yıl Türkiye'nin ABD'yle Beylikova sahası içinde ortaklık ve işbirliği görüşmelerinin başladığı gündeme gelmişti. Cumhurbaşkanı Erdoğan ile ABD Başkanı Donald Trump arasındaki görüşmelerde ve diplomatik temaslarda Beylikova'daki rezervlerin masaya geldiği ve ABD'nin bu alandaki tedarik zinciri rekabeti nedeniyle sürece ilgi duyduğu belirtilmişti.

Şimdi, Sayın Genel Müdürüm, soruyorum: Ülkemizdeki nadir toprak elementleri konusunda Amerika'yla herhangi bir iş birliği var mıdır? Bu kaynakların ABD'ye devredilmesi söz konusu mudur? Daha önce nadir toprak elementleri çalışmasının tamamen Eti Maden öncülüğünde yürütüleceği açıklanmıştı. Eti Maden bu işin neresindedir?

Ülkemizdeki nadir toprak elementlerin parasal karşılığı nedir?

Eti Madenin Beylikova nadir toprak elementleri projesinde bugüne kadar ne kadar kamu kaynağı kullanılmıştır? Endüstriyel tesisin tamamlanması için kesin takvim nedir? Çıkarılan cevherin araştırılması ve yüksek sınıfta ürünlere dönüştürülmesi tamamen Türkiye'de mi gerçekleştirilecek yoksa ABD veya başka bir ülke ile iş birliği yapılacak mı?

Beylikova projesinde yabancı ülkeler ve şirketlere yapılan teknoloji transferleri ve iş birliği anlaşmalarının kapsamı nedir? Ülkemizin önemli madenlerinin işlenmesi, teknoloji hakları veya pazarlanması konusunda yabancı şirketlere herhangi bir ayrıcalık tanınmış mıdır? Nadir toprak elementleri konusunda ülkemizin durumu, bu elementlerin ekonomik değeri, ülkemize sağlayacağı katma değerler, hayata geçirilecek projeler konusunda ayrıntılı bir raporunuz varsa bu raporu KİT Komisyonu üyeleri olarak bizlere iletmenizi rica ediyoruz.

Eti Madenin 2024 yılında 1 milyar 322 milyon dolar olan bor ürünleri satış geliri 2025 yılında neden 1 milyar 260 milyon dolara gerilemiştir? Dünya bor pazarındaki güçlü konumunuza rağmen yaşanan bu düşüşün sebepleri nelerdir?

Sayıştay denetimlerine ilişkin 2022 yılı verileri üzerinden Türkiye Büyük Millet Meclisinde 7,8 milyar TL'lik mal ve hizmet alımının 2,7 milyar TL'sinin doğrudan temin yoluyla gerçekleştirildiği gündeme gelmişti; bu rakamlar doğru mudur? Son üç yılda doğrudan temin yoluyla yapılan alımların toplam bedeli ve bütün alımlar içindeki payı nedir?

Yine, son üç yılda yapılan ihale sayısını, bu ihalelerin toplam tutarını ve yapılan ihalelerin açık ihale mi, pazarlık usulü ihale mi olduğunu gösterir tabloyu tarafımıza sunmanızı istiyoruz.

Yine, Kamu İhale Kanunu'nun 21/b maddesine dayanarak yaptığınız ihale var mı? Varsa 21/b'yle kaç liralık ihale yaptınız, bunun toplam değeri nedir, öğrenmek istiyoruz

Sayıştayın geçmiş dönem denetimlerinde gündeme gelen eksik, hatalı veya projeye aykırı imalatlarla ilgili sorumlular hakkında hangi işlemler yapılmıştır? Herhangi bir kamu zararı tespit edilmiş midir, edilmişse ne kadardır ve bu kamu zararı tahsil edilmiş midir?

Kırka Boraks Pentahidrat Tesisinin 2015 yılında tamamlanması öngörülmesine rağmen yaşanan gecikmelerin gerekçesi nedir? Yüklenici firmaya kaç lira gecikme cezası uygulanmış, bunun ne kadarı tahsil edilmiştir? Tahsil edilemeyen tutar varsa bunun sorumlusu kimlerdir?

İlk fizibilite çalışmaları 2003 yılında yapılan Bandırma Ferrobor Tesisinin üretime geçmesi neden 2025 yılını bulmuştur? Bu gecikmenin ekonomik maliyeti hesaplanmış mıdır? Tesisin bugünkü kapasitesi, kullanım oranı ve yıllık satış geliri nedir?

Bandırma Bor Karbür Tesisi için kurulan TRBOR Şirketinde Eti Maden yalnızca yüzde 38 paya sahip. Çok önemli bu yatırımın tamamının kamu eliyle gerçekleştirilmesi yerine özel sektör ortaklığına gidilmesinin ekonomik gerekçesi nedir? Kamuya düşen kâr payı ne kadardır?

Eti Madenin Lüksemburg, Finlandiya, ABD ve Çin, Hong Kong'daki şirketlerin son beş yıllık kârları, giderleri ve yöneticilerine yapılan ödemeler ne kadardır? Türkiye'den ihraç edilen ürünlerin bu şirketler aracılığıyla nihai müşterilere satışında oluşan fiyat farkları ve kâr marjları nasıl denetlenmektedir?

Emet Espey Açık Ocağında 56 milyon tonluk dekapaj işinin yaklaşık 2 milyar 896 milyon lira bedelle ihalesi yapılmış. Bu ihaleye kaç firma teklif verdi? Yaklaşık maliyeti nedir? Bu bedelin piyasa koşullarına uygunluğunu gösteren karşılaştırmalı maliyet analizi yapılmış mıdır?

Emet Hisarcık Açık Ocağında 82,4 milyon tonluk dekapaj ihalesi hangi bedelle sonuçlanmıştır? Espey ve Hisarcık ihalelerinde birim ton başına maliyetler arasındaki fark nedir? Bon beş yılda verilen büyük dekapaj ihalelerinin toplam tutarı ne kadardır?

Kütahya Emet'teki Sülfürik Asit Tesisi hakkında 2026 yılında vatandaşların çevre kirliliği ve kötü koku şikâyetleri kamuoyuna yansıdı. Bu şikâyetler üzerine hangi önlemler alınmıştır? Emisyon ölçüm sonuçları kamuoyuyla paylaşılacak mı? Çevre mevzuatına aykırılık tespit edilmiş midir?

Emette 2025 yılında meydana gelen asit patlaması ve kükürt deposu yangınıyla ilgili soruşturmalar hangi sonuçlara ulaşmıştır? Son beş yılda Eti Maden işletmelerinde meydana gelen iş kazalarının, yaralanmaların ve meslek hastalıklarının sayısı nedir? Herhangi bir ihmal tespit edilmiş midir? 2025 yılında Eti Maden işçilerinin aldığı grev kararı millî güvenlik gerekçesiyle ertelenmişti. İşçiler neden grev noktasına gelmiştir? Toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığında çözülemeyen personel talepleri nelerdir? Bugün itibarıyla kadrolu veya yüklenici firma işçilerinin ücret ve sosyal hakları arasında hangi farklılıklar bulunmaktadır? İşçilik alacağı davaların sayısı kaçtır, hâlâ devam eden dava var mıdır, varsa sayısı nedir, bu davaların sebepleri giderilmiş midir? Eti Madenin son beş yılda elde ettiği toplam net kâr ne kadardır, bu kârın ne kadarı Hazineye veya Türkiye Varlık Fonuna aktarılmış, ne kadarı yeni yatırımlara, AR-GE faaliyetlerine ayrılmıştır? 2025 yılında yapılan ihracatların 97 gemiyle 219 limana sevk edildiğini söylediniz. Eti Madenin kendine ait gemisi var mıdır? Yapılan ihracatlar hangi şirketlerin gemileriyle yapılmaktadır? Deniz taşımacılığı konusunda ihale yapılmış mıdır, yapıldıysa bu ihalenin usul ve yöntemi nasıl olmuştur? Son olarak da Eti Madenin bordan hafif zırh üretme projesi vardı, bu proje birkaç yıl önce açıklanmış. Bordan hafif zırh üretme projesinde şu anda hangi aşamadasınız? Bu proje ne zaman hayata geçirilecek?

Sayın Genel Müdür, Eti Madeni yalnızca üretim miktarlarıyla ve ihracat rakamlarıyla değerlendiremeyiz. Asıl başarı yerin altındaki zenginliği milletin cebine, sanayicimizin gücüne ve ülkemizin teknolojik bağımsızlığına dönüştürebilmektir. Bu nedenle, sorularımızın genel ifadelerle değil, rakamlarla, sözleşmelerle, denetim raporlarıyla ve somut belgelerle cevaplanmasını istiyoruz.

Sizleri başarılı çalışmalarınızdan dolayı da tebrik ediyorum.

Teşekkür ediyorum.