Ham Tutanak Metni

HALİDE TÜRKOĞLU (Diyarbakır)Sayın Başkan, Değerli Komisyon üyeleri; Bakanlığın bütçesine geçmeden önce genel bütçe üzerinden birkaç söz söyleyerek buradan Bakanlığın bütçesine bağlamak istiyorum. Şunu da söylemeden geçmeyeceğim: Toplam bütçenin bütününde görmezden gelinen kadınların Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının bütçesinden de bir beklentisi olmadığını, bugün ülkenin dört bir yanında kadınların hakları, emekleri ve yaşamları için yükselttikleri itiraz ortaya koymuştur. Siz kulaklarınızı tıkamış, gözlerinizi kapatmış olabilirsiniz bu itiraza ancak bizler bugün burada kadınların sesiyiz, sözüyüz, isyanıyız. Nitekim, 2027 yılı için sunulan bütçenin bütününe kadınların itirazı var. Kadınların yaşamını tek bir program içine sıkıştıran, kadınların güçlenmesini dar bir Bakanlık faaliyet alanına indirgeyen bütçe anlayışınız artık teşhir olmuştur. Kadının güçlendirilmesi programının neredeyse yüzde 85'i Bakanlığınız, geriye kalan yüzde 14'ü ise Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından uygulanmaktadır. Buradan özellikle sormak istiyorum: Kadınların güçlendirilmesi yalnızca sizin Bakanlığınızın sorumluluğunda olan bir mesele midir? Kadınların eşit ve özgür bir yaşam kurabilmesi, ekonomik bağımsızlığını kazanması, istihdama, eğitime, sağlığa, adalete ve kamusal hizmetlere eşit erişebilmesi bütün bakanlıkların sorumluluğunda değil midir? O hâlde, neden kadınların güçlendirilmesi bütün bakanlıkların politikalarına ve bütçelerine yansıyan bütünlüklü bir program olarak hazırlanmamıştır? Daha da önemlisi, toplumsal cinsiyet eşitsizliğini ortadan kaldırmak bir yana, bu kavramın kullanılmasını dahi yasaklayan bir siyasi anlayış kadınları nasıl güçlendirebilir? Eşitsizliği tanımadan, adını koymadan ve onunla mücadele edecek politikalar geliştirmeden kadınların güçlendirilmesinden söz edilemez. Kadınları güçlendirmek, kadınları aile politikaları içine hapsetmekle değil eşitliği ve özgürlüğü esas alan kamusal politikalar üretmekle mümkündür. Bütün performans göstergelerinizi aileyi koruma ve güçlendirme anlayışı üzerine kurmuşsunuz. Bir kez daha kadının güçlendirilmesinin neredeyse 3 katı bütçeyi aileye ayırmışsınız. Oysa bütçeler, her yıl toplumun değişen ihtiyaçlarını, kadınların taleplerini ve yaşamın gerçeklerini esas alarak yeniden düzenlenmesi gereken kamusal politika metinleridir. Bakın, sunduğunuz 2027 bütçe teklifinde alt performans göstergesi olarak belirlenen başlıklardan biri, kadına yönelik şiddetle mücadele ve saygı kültürünün yaygınlaştırılması amacıyla gerçekleştirilen farkındalık seminerleriyle ulaşılan kişi sayısı. Sayın Bakan, sizin saygıdan kastınız nedir? Kadınların yaşam hakkının korunmadığı, şiddetin önlenmediği, kadınların her gün şiddete ve katliamlara maruz bırakıldığı bir ülkede hangi saygı kültüründen söz ediyorsunuz? Bu kadar ayrıntılı performans göstergeleri hazırlarken burada tarif edilen saygının ne anlama geldiğini bizim sorgulamayacağımızı mı düşünüyorsunuz? Biz, bu kavramın ardındaki anlayışı çok iyi biliyoruz. Burada söz konusu olan kadınların haklarına, iradesine ve yaşamına saygı değil, erkeğin şiddeti karşısında susan, aile içinde itaat etmeye zorlanan, kendi yaşamı üzerinde söz sahibi olması engellenen kadından beklenen itaattir. Kadınları güçlendirdiğinizi iddia ettiğiniz bir programın kadınların yaşam hakkını dahi güvence altına alamayan bir politika Sayfa: 11 çerçevesinde sıkıştırılmasını asla kabul etmeyeceğiz. Programın içeriği sadece şiddet ve şiddeti önleme üzerinden hazırlanmıştır ki Bakanlığınızın da iktidarınızın da bu konudaki karnesi kadına yönelik şiddet ve katliamlardaki artışla ortadadır, son on ayda 245 kadın katliamının gerçekleşmesi, 240 kadının ölümünün şüpheli olarak kayıtlara geçmesi de bunun göstergesidir. Diyarbakır'da "Beni sığınağı götürün, yaşamım tehlike altında." dediği hâlde sığınağa götürülmediği için katledilen Sultan Kara'nın vebali sizsiniz, sizin ısrarla kadınları korumayan politikalarınızdır. Sizin bu ülkedeki kadına yönelik şiddetle mücadele yaklaşımınız sayısı 151 olan sığınak sayısını 152'ye çıkarmaktır. Bakın "kadın konukevlerinde işe yerleştirilen kadın sayısı" diye bütçe tablonuzda yer alan bir başlık var. Hayır, zaten şu anlaşılmıyor, 650 kadının işe yerleştirildiği bilgisi bu tabloda yer alıyor ancak bu kadınların sığınakta kalan kadınlar mı, yoksa bu sığınaklarda istihdam edilen kadınlar mı olduğu net değil ancak net olan bir şeyi ben size söyleyeyim: Bu sığınaklarda bir yıl boyunca kaç kadına hangi hizmetler verildiği bilgisi yok, sadece aile içinde şiddet görüp sığınma evinde kalan kadını aile eğitimi veriyorsunuz. Örneğin, bu sığınaklarda ana dilinde hizmet verilmesi için Bakanlığınızın bir bütçesi var mı Sayın Bakan? Şiddet gören kadınların kendi ana dillerinde hizmet alması için siz ne yaptınız? Bunu bir sorun olarak neden görmediniz? Bir diğer başlık ise, bu ülkenin "yeni sömürü iş gücü" olarak tanımlanan göçmen kadınlar elbette ki iktidarınızın bir göç politikası var ancak şunu açıkça söylemek gerekir ki göçmen kadınların maruz kaldığı şiddeti, emeğinin sömürülmesini ve hak gasplarını önlemeye yönelik bütünlüklü bir politikanız yok. Bu ülkede göçmen kadınları bir yandan ekonomik sistemin içine dâhil eden, diğer yandan en temel haklardan mahrum bırakarak toplumsal yaşamın dışına iten bir ötekileştirme politikası yürütülüyor. Göçmen kadın emeği ağırlıklı olarak tarım sektöründe ve ev içi bakım hizmetlerinde yoğunlaşıyor. Üstelik, bu emek büyük ölçüde kayıt dışı, güvencesiz ve denetimsiz koşullarda yürütülüyor. Göçmen kadınlar bu çalışma alanlarındaki hak gasbından, fiziksel ve cinsel şiddete ayrımcılıktan güvencesizliğe kadar pek çok hak ihlalleriyle karşı karşıya. Peki, Sayın Bakan, siz göçmen kadınlar için ne yapıyorsunuz? Onların emeğini ekonomiye dâhil ediyor ancak sosyal güvenlikten, adalete erişimden ve temel yurttaşlık haklarından yararlanmalarının önünü açmıyorsunuz. Başka bir ifadeyle göçmen kadınların emeğine ihtiyaç duyuyor ama haklarını tanımıyorsunuz. Daha vahimi, şiddete maruz kalan göçmen kadınlar için güvence oluşturmak yerine sınır dışı edilme tehdidi bir baskı aracına dönüştüren bir sistem işletiliyor. Kadınlar şiddeti şikâyet ettiklerinde, haklarını aradıklarında geri gönderme merkezine gönderilme korkusuyla karşı karşıya kalıyor. Böylece, şiddetten uzaklaşmak isteyen kadınlar bir kez daha devletin göç politikalarının yarattığı güvenecesizlikle kuşatılıyor. Sayın Bakan, göçmen kadınları şiddet karşısında korumayan, aksine sınır dışı edilme tehdidiyle sessizliğe zorlayan bir anlayışla kadınların yaşam hakkını ve güvenliğini nasıl sağlayacaksınız? Bu ülkede ayrımcılığa, ötekileştirmeye ve eşitsizliğe maruz bırakılan bir diğer kesim LGBT+'lardır. Bakın, bu ülkede LGBT+'ların eşit haklara erişimini, sosyal güvencelerini ve yaşam koşullarını iyileştirmeyi hedefleyen bir bütçe yok ancak bu kimlikleri hedef alan, yaşam alanlarını daraltan ve haklarını kısıtlayan politikalar için kamu kaynaklarının kullanıldığını görüyoruz. Sayın Bakan, sizin iktidarınızın siyasi tercihleri kimin hak sahibi olduğunu kimin toplumsal sorumluluk kapsamında görüleceğini belirleyemez. İnsan hakları, iktidarların ideolojik tercihlerine göre dağıtılabilecek bir ayrıcalık değildir. Peki, "Ailem Güvende" operasyonları adı altında farklı cinsel kimliklere yönelik yürütülen operasyonlara ne kadar bütçe ayrılıyor? LGBT+'ları hedef alan bu uygulamaların kamu kaynaklarıyla nasıl finanse edildiğini açıklayabilecek misiniz? Bir yandan bu kesimin varlığını ve ihtiyaçlarını yok sayarken diğer yandan temel sosyal haklara erişimini engelleyerek nasıl güvenli bir toplum inşa edeceksiniz? İnsanları cinsel kimliği nedeniyle dışlayan bir anlayışla ne toplumsal güvenlik ne de eşitlik sağlanabilir. Güvenli bir toplum ancak herkesin haklarının güvence altına alındığı toplumdur. Siz bu ülkede "Aile On Yılı ilan ediyoruz." dediğiniz anda kadınların derinleşen yoksulluğuna yoksulluk katacağınızı da ilan ettiniz. Sizin bütçe kalemlerinizdeki bakım hizmeti meselesiyle bunu açacağım ama öncelikle bu hizmeti kadınların omuzlarına nasıl "aile değerleri" adı altında yüklediğinizi hatırlatmak isterim. Siz "Yaşlılara artık bakılmıyor, aile değerlerine aykırı davranılıyor." diyerek toplumu manipüle ettiniz. Bu yükün kadınların omuzlarında olduğunu çok iyi biliyorsunuz. Bakın, aktif ve gündüzlü yaşam merkezlerinden yararlanan yaşlı sayısı 800, huzurevleri ve yaşlı bakım rehabilitasyon merkezlerinde bakım alan kişi sayısı 2025 tarihinde 15.124 kişiyken 2026 tarihinde bu oran 14.878'e düşüyor. Yine, toplamda evde bakım yardımı alan kişi sayısı 520 bin, kamusal bakımevlerinde bakım alan çoğu gündüzlü kişi sayısı 22 bin. Bu tabloyu neden özel olarak hatırlattım, biliyor musunuz Sayın Bakan? Çünkü sizin iktidarınızın politikalarında da hazırladığınız bütçede de kadınlar, yaşlılar, çocuklar için ayrılan kaynak muhtaçlık, acıma duygusu üzerinden ayrılıyor; hak öznesi olarak değil. Bir diğer hak öznesi olarak görmediğiniz kesimlerin başında engelliler geliyor. Bakanlığınız her fırsatta engellilere yönelik yaptığınız harcamaları açıklıyor. Sanki bir lütufta bulunuyormuşsunuz gibi teşekkür de bekliyorsunuz. Oysa sosyal destekler bir lütuf değil, engellilerin en temel yurttaşlık haklarıdır. Üstelik bu hakları bir lütuf gibi sunmanız, aynı zamanda bu hakları geri alabileceğinizin tehdidini de içinde barındırıyor. Engellilik meselesi yalnızca Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının sorumluluğuna da indirgenemez. Engellilerin toplam bütçe içerisindeki yeri ve statüsü değişmelidir. Engellilere yönelik harcamalar yalnızca Bakanlığınızın bütçesi üzerinden değil, bütün bakanlıkların bütçeleri ve kamusal hizmet politikaları üzerinden ele alınmalıdır. Burada özellikle sormak istiyorum: Siz bu bütçeyi hazırlarken kaç engelli yurttaşın görüşüne başvurdunuz? Engellilerin ihtiyaçlarını, taleplerini ve deneyimlerini bütçeye yansıtmak için nasıl bir katılım mekanizması oluşturdunuz? Engellilerin danışmanlık hizmetlerinden yararlanabilmesi için neden ayrı ve yeterli bir bütçe kalemi oluşturmuyorsunuz? Siz, daha bu ülkede kaç milyon engelli yurttaş var, bunu açıklamıyorsunuz. Sisteminize kayıtlı kişi sayısı üzerinden politika üretiyorsunuz, bunu asla kabul etmiyoruz. Rakamlar da bu alandaki yaklaşımınızı açıkça ortaya koyuyor: Evde bakım yardımından yararlanan engelli birey sayısı 515.500 iken gündüzlü bakım, rehabilitasyon ve aile Sayfa: 12 danışmanlığı merkezlerinden yararlanan engelli birey sayısı yalnızca 2.800. Aradaki yaklaşık 184 katlık fark bize neyi gösteriyor? Kamusal bakım hizmetlerini yaygınlaştırmak gibi bir hedefiniz olmadığını, bakım sorumluluğunu evin içine dolayısıyla kadınların omuzlarına bırakmaya devam ettiğinizi gösteriyor. Engelli bireylerin bağımsız yaşam hakkını güçlendirmek yerine hem engellileri hem de onlara bakım veren kadınları ev içine mahkûm eden biz sistem üretiyorsunuz. Bakın, engelli kadınlar "Ben bir hak öznesiyim." diyor. "Bakım emeğiyle engelliliğin birlikte anılmasını kabul etmiyoruz." diyor. "Ben bir yurttaş olarak, özgür bir birey olarak yaşayabileceğim koşullar olsun istiyorum." diyor. Bakın, açlık sınırı bu ülkede 37.800 TL. Yaklaşık 760 dolar, evde bakım yardımı ise hane başına aylık 15.755 TL, yaklaşık 317 dolar. Almanya'da bakım yardımı 1.500 dolar, İtalya'da ise bin dolar düzeyinde. Bu rakamlar bakım emeğine, yaşam hakkına nasıl yaklaşıldığını açıkça ortaya koyuyor. Sonuçta bütün rakamlar bize neyi gösteriyor Sayın Bakan? Çok açık: Kadınlar yalnızca ödedikleri vergilerle değil, karşılığını alamadıkları, ücretlendirilmemiş bakım emekleriyle de bu bütçe katkı sunuyor ancak bütçeden bu emeğin karşılığını alamıyorlar. Devlet, kadınların sırtına yüklediği bakım sorumluluğunu kamusal bir hizmete dönüştürmek yerine bu emeği görünmez kılarak tasarruf ediyor. Yani kadınlar hem bütçenin gelirini yaratıyor hem de bütçenin karşılaması gereken bakım yükünü kendi yaşamlarından, emeklilerinden ve zamanlarından karşılıyor. Bir diğer konu, daha önceki bütçe cetvellerinizde eşi vefat etmiş kadınlara, cezaevlerindeki kadınlara, engelli bakım hizmeti verenlere dair ne kadar ücret ödendi, açıkça yazılıyordu. Biz en azından bunu farklı taramalarla değil, direkt sunduğunuz bütçe teklifinde görüyorduk. Ancak gelin görün ki ne performans programınızda ne de bütçe teklifinizde bu rakamları göremedik. Söz konusu ödeneklerin bütçe cetvelinizde neden yer almadığını bizler çok iyi biliyoruz. Çünkü sizin, hiçbir geliri olmayan ve eşi vefat etmiş kadınlara sunduğunuz destek 2 bin TL, sizin hiçbir geliri olmayan kadına sunduğunuz hayat işte bu kadar Sayın Bakan. Tüm bunlardan hareketle "Kadının Güçlendirilmesi Programı" adı altında sunduğunuz politikaların kadınları güçlendiren değil; ötekileştiren, ayırımcılığın, eşitsizliğin hedefi yapan bir program olduğunu söyleyerek kendi bütçe teklifimizi sunuyoruz. Barış ve demokratik toplum çağrısıyla başlayan bir süreçte bugün kadınlar için sunulan bütçe barışın bütçesi değildir. Bütçenin en büyük payı savunma ve savaş politikalarına ayrılıyorsa o bütçenin barışla, eşitlikle ve toplumsal adaletle bir ilgisi olamaz. Çünkü barışın bütçesi her şeyden önce kadınları yaşamın öznesi olarak gören bir anlayışla hazırlanır. Toplam bütçenin bütün kalemleri toplumsal cinsiyet eşitliği esas alınarak oluşturulur. Kadınların güvenceli istihdama, ekonomik ve sosyal yaşama eşit katılımını sağlayan politikalar hayata geçirilir. Kadınların emeğini görünür kılan, bakım yükünü kamusallaştıran ve özgür bir yaşam kurmalarının önündeki engelleri ortadan kaldıran bir bütçe ancak barışın bütçesi olabilir. Ben konuşmamı tam da buradan, hem kadınlar açısından hem de barış ve demokratik toplum sürecinin başarıya ulaşması açısından dönemin ruhuna denk düşen bir bütçenin nasıl olması gerektiğini vurgulayarak tamamlamak istiyorum. Öncelikle, Kadının Güçlenmesi Programı bütçesi kadın örgütleriyle, feministlerle, işçi ve emekçi kadınlarla, ev içinde karşılıksız emek veren, sendikal haklarını savunduğu için işten atılan KHK zulmüne karşı mücadele eden kadınlarla birlikte hazırlanmalıdır. Kadınların ihtiyaçlarını ve taleplerini esas almayan hiçbir program kadınları güçlendiremez. Gerçek bir barış bütçesi, savaşın ve çatışmanın kadınlar üzerinde yarattığı yıkımı gidermeyi hedeflemelidir. Savaşa ayrılan kaynaklar barışa aktarılmalı. Bu kaynaklarla kadın istihdamını artıran, güvenceli ve eşit erişimi sağlayan politikalar hayata geçirilmelidir. Çatışma, zorunlu göç ve yerinden edilmenin kadınlar üzerinde yarattığı tahribatın giderilmesi için toplumsal onarım ve onarıcı adalet mekanizmaları oluşturulmalıdır. Barışın, kalıcılaşması ve toplumsallaşması için toplumun barışa hazırlanmasına yönelik eğitim, kültür ve kamusal bilgilendirme çalışmalarına kaynak ayrılmalıdır. Kadınların ekonomik ve sosyal güvencesi için sosyal yardım, engelli ve yaşlı aylıkları ile evde bakım yardımına ilişkin mevzuat hak temelli yeniden düzenlenmelidir. Sosyal yardımlar, ailenin toplam gelirine, gelir testine ve idarenin takdir yetkisine bağlı olmaktan çıkarılmalı, kadınların bireysel ekonomik koşulları ve ihtiyaçları esas alınmalıdır. Bakım emeği kadınların omuzlarına bırakılan bir sorumluluk olmaktan çıkarılarak bir kamusal hizmet hâline getirilmelidir. Her mahallede ücretsiz, nitelikli ve erişebilir kamusal kreşler açılmalı, kapatılan kreşler yeniden hizmete sokulmalıdır. Kreş giderlerine işveren katkısı zorunlu hâle getirilmeli, çalışmayan ebeveynlerin çocukları için bu giderler devlet ve belediyeler tarafından karşılanmalıdır. Yaşlı, hasta ve engelli bakım merkezleri yaygınlaştırılmalı, bakım hizmetleri özel sektöre devredilmek yerine kamusal güvenceye kavuşturulmalıdır. Kadınların barınma hakkı da bütçenin temel önceliklerinden biri olmalıdır. Sosyal konut ve toplu konut projelerinde aile olma koşulu kaldırılmalı, evli olmayan ve tek başına yaşayan kadınlara barınma desteği sağlanmalıdır. Şiddetten uzaklaşan kadınların sığınak sonrasında yaşamlarını yeniden kurabilmeleri için destekli konut, gelir, istihdam ve kreş desteği sunulmalıdır. Sosyal konut, projelere engelli kadınların erişebilirlik ihtiyaçları gözetilerek hazırlanmalıdır. Kadına yönelik şiddetle mücadele ise yalnızca söylemde değil, bütçede de karşılığını bulmalıdır. Kamusal kadın sığınaklarının ve danışma merkezlerinin sayısı arttırılmalı, bu hizmetler ana dilinde sunulmalı, göçmen ve mülteci kadınlar ile LGBT+'ların erişimine açık olmalıdır. Kadın ve LGBT+'ları örgütlerinin danışmanlık ve dayanışma faaliyetleri kriminalize edilmemeli, kamusal kaynaklarla desteklenmelidir. İstanbul Sözleşmesi'ne yeniden dönülmeli, CEDAW Sözleşmesi'nin gerekleri yerine getirilmeli, Uluslararası Çalışma Örgütü (İLO) 190 imzalanmalı, 6284 sayılı Kanun etkin biçimde uygulanmalıdır. Sayın Bakan, barışın kadınlar cephesinden bütçesi budur. Barış yalnızca çatışmasızlık hâli değildir; kadınların yoksulluktan, şiddetten, güvencesizlikten ve eşitsizlikten özgürleştiği bir yaşamın inşasıdır. Bunun yolu da savaş politikalarına ayrılan Sayfa: 13 kaynakların kadınların yaşamına, emeğine, özgürlüğüne ve geleceğine aktarılmasından geçmektedir ki bu aynı zamanda tüm toplumu da kapsayan bir politika hâline gelir. Sizin önümüze koyduğunuz bütçede ise kadınların bu taleplerinin, ihtiyaçlarının ve mücadeleyle kazanılmış haklarının karşılığını göremiyoruz. Kadınları güçlendirmeyen, bakım emeğini kamusal sorumluluk olarak görmeyen, toplumsal cinsiyet eşitliğini esas almayan ve barışın toplumsallaşmasına kaynak ayırmayan bu bütçeyi kadınlar adına kabul etmiyor, reddediyoruz.